Nhiễm trùng hô hấp dưới là nhóm bệnh lý ảnh hưởng trực tiếp đến phế quản, tiểu phế quản và nhu mô phổi, bao gồm viêm phế quản, viêm tiểu phế quản và đặc biệt là viêm phổi. Ở trẻ nhỏ, cấu trúc đường thở hẹp, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến tình trạng này có xu hướng diễn tiến nhanh và dễ chuyển nặng hơn so với người lớn.

Nhiễm trùng đường hô hấp rất phổ biến và có thể bao gồm nhiều bệnh lý, từ nhiễm trùng đường hô hấp trên đến đường hô hấp dưới. Tuy nhiên, khi tổn thương xảy ra ở phần dưới của hệ hô hấp, mức độ nguy hiểm tăng rõ rệt. Đặc biệt, nếu nhiễm trùng hô hấp dưới không được phát hiện sớm và điều trị đúng hướng, trẻ có nguy cơ đối mặt với các biến chứng đe dọa tính mạng chỉ trong thời gian ngắn.

Bài viết dưới đây tập trung phân tích các biến chứng nguy hiểm thường gặp khi bệnh chuyển nặng, đồng thời giúp phụ huynh nhận diện sớm dấu hiệu cảnh báo để đưa trẻ đi khám kịp thời.

Nhiễm trùng hô hấp dưới là gì và vì sao dễ chuyển nặng ở trẻ?

Nhiễm trùng hô hấp dưới là tình trạng vi khuẩn, virus hoặc đôi khi là nấm xâm nhập và gây viêm tại phế quản, tiểu phế quản hoặc phế nang. Khi phế nang bị viêm và chứa đầy dịch tiết, khả năng trao đổi oxy – carbon dioxide bị suy giảm nghiêm trọng.

Ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi:

• Đường thở ngắn và hẹp

• Thành phế quản mềm, dễ xẹp

• Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện

• Phản xạ ho tống đờm còn yếu

Chính những yếu tố này khiến nhiễm trùng hô hấp dưới dễ tiến triển nhanh. Chỉ sau 24–48 giờ, trẻ có thể từ ho, sốt thông thường chuyển sang thở nhanh, co kéo lồng ngực, tím môi – biểu hiện của suy hô hấp cấp.

Khi nào cần cảnh giác tình trạng chuyển nặng?

Không phải mọi trường hợp đều diễn biến nghiêm trọng. Tuy nhiên, phụ huynh cần theo dõi sát nếu trẻ có các dấu hiệu sau:

• Thở nhanh hơn bình thường theo độ tuổi

• Co lõm lồng ngực khi hít vào

• Cánh mũi phập phồng

• Trẻ mệt nhiều, bỏ bú hoặc ăn kém

• Da tái hoặc môi tím

• Sốt cao liên tục không hạ

Đây là những chỉ điểm quan trọng cho thấy tổn thương phổi có thể đã lan rộng, làm suy giảm chức năng hô hấp. Nếu không can thiệp kịp thời, các biến chứng nặng có thể xuất hiện.

MỘT SỐ BIẾN CHỨNG NGUY HIỂM KHI NHIỄM TRÙNG HÔ HẤP DƯỚI CHUYỂN NẶNG

1. Suy hô hấp cấp – Biến chứng đe dọa tính mạng hàng đầu

Suy hô hấp cấp là tình trạng phổi không còn đảm bảo đủ oxy cho cơ thể hoặc không loại bỏ được carbon dioxide hiệu quả. Đây là biến chứng nghiêm trọng và thường xuất hiện trong viêm phổi nặng.

Cơ chế xảy ra

Khi viêm lan rộng, phế nang bị lấp đầy bởi dịch viêm, mủ và tế bào chết. Diện tích trao đổi khí giảm mạnh. Lượng oxy trong máu giảm (giảm SpO₂), dẫn đến:

• Thiếu oxy mô

• Tổn thương não

• Rối loạn tim mạch

• Suy đa cơ quan nếu kéo dài

Biểu hiện lâm sàng

• Thở gấp, thở rút lõm lồng ngực

• Tím tái đầu chi hoặc quanh môi

• Trẻ kích thích hoặc lơ mơ

• SpO₂ giảm dưới 92%

Suy hô hấp cấp cần được xử trí khẩn cấp với thở oxy, thở áp lực dương hoặc thở máy tùy mức độ. Việc chậm trễ vài giờ có thể làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong.

2. Nhiễm trùng huyết – Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu

Một biến chứng đặc biệt nguy hiểm của nhiễm trùng hô hấp dưới là nhiễm trùng huyết. Tình trạng này xảy ra khi vi khuẩn từ ổ viêm ở phổi xâm nhập vào hệ tuần hoàn.

Cơ chế bệnh sinh

Khi vi khuẩn hoặc độc tố vào máu, cơ thể phản ứng bằng một quá trình viêm toàn thân. Hệ miễn dịch hoạt hóa quá mức, gây:

• Giãn mạch toàn thân

• Tụt huyết áp

• Rối loạn đông máu

• Suy gan, suy thận

Nếu không kiểm soát, trẻ có thể rơi vào sốc nhiễm trùng.

Dấu hiệu cảnh báo

• Sốt cao hoặc thân nhiệt hạ bất thường

• Da lạnh, nổi bông

• Mạch nhanh, huyết áp tụt

• Trẻ lừ đừ, khó đánh thức

Nhiễm trùng huyết tiến triển rất nhanh. Điều trị cần kháng sinh tĩnh mạch phổ rộng, truyền dịch, theo dõi sát tại cơ sở y tế có khả năng hồi sức.

3. Viêm màng phổi và tràn dịch màng phổi

Phổi được bao bọc bởi hai lớp màng phổi. Khi nhiễm trùng lan ra ngoài nhu mô, màng phổi có thể bị viêm và tích tụ dịch.

Hậu quả của viêm màng phổi

• Đau ngực tăng khi hít sâu

• Khó thở tăng dần

• Trẻ thở nhanh hơn bình thường

Trong trường hợp tràn dịch nhiều, phổi bị chèn ép, làm giảm thông khí nghiêm trọng. Khi đó, trẻ có thể cần chọc hút dịch hoặc đặt dẫn lưu màng phổi để giải phóng áp lực.

Tràn dịch mủ (empyema) là biến thể nặng, khi dịch màng phổi trở thành mủ. Điều trị thường kéo dài và có thể cần can thiệp ngoại khoa.

4. Viêm màng ngoài tim – Biến chứng ít gặp nhưng nguy hiểm

Màng ngoài tim là lớp bao quanh tim. Khi nhiễm trùng từ phổi lan rộng, đặc biệt trong viêm phổi do vi khuẩn nặng, tình trạng viêm màng ngoài tim có thể xảy ra.

Tác động lên tim

Dịch viêm tích tụ trong khoang màng ngoài tim gây:

• Tăng áp lực đè ép tim

• Giảm khả năng bơm máu

• Rối loạn nhịp tim

Trong trường hợp tràn dịch nhiều, tim không thể giãn nở bình thường (chèn ép tim cấp), gây tụt huyết áp nghiêm trọng.

Triệu chứng gợi ý

• Đau ngực

• Khó thở tăng lên khi nằm

• Nhịp tim nhanh bất thường

Đây là biến chứng cần xử trí khẩn cấp để tránh suy tim cấp.

5. Suy đa cơ quan – Hệ quả của tình trạng nhiễm trùng nặng kéo dài

Khi suy hô hấp kết hợp với nhiễm trùng huyết, các cơ quan khác như não, gan, thận cũng có thể bị ảnh hưởng.

Biểu hiện có thể bao gồm:

• Giảm lượng nước tiểu

• Vàng da

• Co giật

• Rối loạn ý thức

Suy đa cơ quan làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong nếu không được hồi sức tích cực.

Vì sao không nên chủ quan khi trẻ ho, sốt?

Một số trường hợp ban đầu chỉ là ho, sổ mũi nhẹ nhưng sau 2–3 ngày diễn tiến nhanh. Không ít phụ huynh nhầm lẫn giữa viêm hô hấp trên thông thường và nhiễm trùng hô hấp dưới, dẫn đến chậm trễ điều trị.

Điểm khác biệt quan trọng là:

Nhận diện sớm mức độ tổn thương là yếu tố quyết định tiên lượng.

Phòng ngừa biến chứng bằng cách nào?

Giảm nguy cơ biến chứng khi trẻ mắc nhiễm trùng hô hấp dưới cần phối hợp nhiều yếu tố:

1. Tiêm chủng đầy đủ

Các vaccine như phế cầu, cúm, Hib giúp giảm rõ rệt nguy cơ viêm phổi nặng.

2. Theo dõi sát nhịp thở

Đếm nhịp thở mỗi phút khi trẻ sốt hoặc ho nhiều là cách đơn giản nhưng hiệu quả.

3. Không tự ý dùng kháng sinh

Lạm dụng hoặc dùng sai loại có thể làm che lấp triệu chứng và gây kháng thuốc.

4. Tái khám đúng hẹn

Ngay cả khi trẻ đã đỡ sốt, vẫn cần theo dõi để phát hiện sớm biến chứng tiềm ẩn.

Kết luận

Nhiễm trùng hô hấp dưới không đơn thuần là bệnh lý hô hấp thông thường. Ở trẻ nhỏ, tình trạng này có thể chuyển nặng nhanh chóng và gây ra hàng loạt biến chứng nghiêm trọng như suy hô hấp cấp, nhiễm trùng huyết, viêm màng phổi, viêm màng ngoài tim và suy đa cơ quan.

Điểm mấu chốt không nằm ở việc quá lo lắng, mà là nhận diện đúng dấu hiệu nguy hiểm và can thiệp kịp thời. Khi trẻ xuất hiện thở nhanh, rút lõm lồng ngực, mệt nhiều hoặc tím tái, cần đưa đi khám ngay để được đánh giá và xử trí đúng mức độ.

Phát hiện sớm – điều trị đúng – theo dõi sát là ba yếu tố then chốt giúp hạn chế biến chứng nguy hiểm của nhiễm trùng hô hấp dưới ở trẻ.

____________

HỆ THỐNG PHÒNG KHÁM MEDASSIS CLINIC
📍Cơ sở 1: PHÒNG KHÁM TAI MŨI HỌNG MEDASSIS – Dr. Đạt
🏥 Địa chỉ: 212 – Nguyễn Huy Tưởng, Thanh Xuân, Hà Nội
☎️Hotline: 0988 669 212

📍Cơ sở 2: PHÒNG KHÁM TAI MŨI HỌNG CHUYÊN SÂU – MedAssis | Vinmec Smartcity
🏥Địa chỉ: Lô đất ký hiệu F2-CCTP3, KĐT mới Tây Mỗ – Đại Mỗ – Vinhomes Park, Đ.Tây Mỗ, P. Tây Mỗ, Q. Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội
☎️Hotline: 024 32085678

⏰Thời gian làm việc: 8h00 – 20h00
🌐Website: http://medassisclinic.vn

#phongkhamtaimuihongmedassis #phongkhamtaimuihong #medassis #medassisclinic #chamsoctaimuihong